Trong lớp học, có một kiểu học sinh khá quen thuộc.
Các em làm bài tốt. Khi viết, câu trả lời rất rõ ràng. Khi giáo viên đến gần và hỏi riêng, các em có thể giải thích vấn đề khá sâu.
Nhưng khi giáo viên hỏi:
“Có bạn nào muốn chia sẻ câu trả lời với cả lớp không?”
Em lại cúi xuống.
Không giơ tay.
Không chủ động phát biểu.
Và nếu bất ngờ được gọi tên, đôi khi em biết câu trả lời nhưng vẫn nói rất nhỏ, lúng túng hoặc chỉ trả lời vài từ rồi ngồi xuống.
Phản ứng thường gặp của người lớn là:
“Con phải tự tin lên.”
“Em phải mạnh dạn phát biểu chứ.”
“Biết mà không nói thì làm sao người khác biết em giỏi?”
Những lời khuyên này không hẳn sai. Nhưng chúng có thể xuất phát từ một nhầm lẫn quan trọng:
Tự tin không đồng nghĩa với hướng ngoại.
Một học sinh không thích trở thành trung tâm của sự chú ý vẫn có thể rất tự tin. Và mục tiêu của giáo dục không nên là biến mọi học sinh thành những người nói nhiều, mà là giúp các em có khả năng lên tiếng khi điều đó cần thiết.
1. Trước hết, đừng vội xem “ít nói” là một vấn đề
Một lớp học thường khiến những học sinh phản ứng nhanh trở nên nổi bật.
Giáo viên đặt câu hỏi.
Một vài cánh tay lập tức giơ lên.
Các em trả lời nhanh, tranh luận tự nhiên và không quá sợ khi nói sai.
Trong khi đó, một số học sinh cần nhiều thời gian hơn để suy nghĩ. Các em muốn chắc chắn về câu trả lời trước khi nói. Các em có thể không thích phát biểu trước 30–40 người nhưng lại trao đổi rất tốt trong nhóm nhỏ.
Điều đó không tự động có nghĩa là các em thiếu năng lực.
Hãy thử phân biệt:
Hướng ngoại liên quan nhiều hơn đến xu hướng tương tác và nguồn năng lượng xã hội.
Tự tin liên quan đến việc một người tin rằng mình có khả năng đối diện với một tình huống và hành động dù vẫn có thể cảm thấy hồi hộp.
Vì vậy, mục tiêu không phải:
“Làm thế nào để em nói nhiều hơn?”
Mà nên là:
“Làm thế nào để khi có điều cần nói, em có thể nói ra?”
Đây là hai mục tiêu rất khác nhau.
2. Vì sao một học sinh biết câu trả lời nhưng vẫn không giơ tay?
Trước khi tìm cách giúp học sinh tự tin hơn, giáo viên cần hiểu điều gì đang khiến các em im lặng.
Có nhiều nguyên nhân.
Sợ trả lời sai
Trong đầu học sinh có thể đang diễn ra một phép tính rất nhanh:
“Nếu mình không nói, chẳng ai biết mình có thể sai.”
Nhưng nếu giơ tay và trả lời sai, cả lớp sẽ nghe thấy.
Vì vậy, im lặng trở thành lựa chọn an toàn.
Sợ bị chú ý
Không phải học sinh nào cũng thoải mái khi hàng chục ánh mắt cùng hướng về mình.
Ngay cả khi biết chính xác câu trả lời, việc phải đứng lên và nói trước lớp vẫn có thể tạo ra áp lực.
Muốn câu trả lời phải thật hoàn hảo
Một số học sinh học tốt lại càng dễ rơi vào tình huống này.
Các em không chỉ muốn trả lời đúng.
Các em muốn câu trả lời đủ hay, đủ chính xác, đủ hoàn chỉnh.
Trong lúc các em vẫn đang sắp xếp suy nghĩ, một bạn khác đã giơ tay.
Từng có trải nghiệm không tốt
Một lần trả lời sai và bị cả lớp cười.
Một lần phát âm nhầm.
Một lời nhận xét vô tình của giáo viên.
Những sự kiện tưởng như rất nhỏ với người lớn đôi khi đủ khiến học sinh dè dặt trong nhiều tuần sau đó.
Các em đơn giản chỉ cần thêm thời gian
Giáo viên hỏi:
“Vì sao nhân vật lại hành động như vậy?”
Hai giây sau:
“Không ai biết à?”
Ba giây sau, giáo viên gọi một học sinh.
Nhưng có thể một số em chỉ vừa mới bắt đầu hình thành câu trả lời.
Không phải các em không biết.
Các em chưa kịp nghĩ xong.
3. Đừng bắt đầu bằng việc yêu cầu học sinh “hãy tự tin”
“Tự tin lên” là một lời khuyên khó thực hiện.
Nó giống như nói với một người đang hồi hộp:
“Đừng hồi hộp nữa.”
Người nghe hiểu yêu cầu, nhưng không biết phải làm gì tiếp theo.
Sự tự tin thường không xuất hiện trước hành động.
Nó được xây dựng sau nhiều lần hành động nhỏ thành công.
Một học sinh có thể đi qua quá trình như sau:
Viết câu trả lời → nói với một người → nói trong nhóm nhỏ → trình bày thay mặt nhóm → trả lời một câu ngắn trước lớp → chủ động phát biểu.
Mỗi bước tạo ra một trải nghiệm:
“Mình đã làm được.”
Khi trải nghiệm đó lặp lại đủ nhiều, sự tự tin bắt đầu hình thành.
Vì vậy, thay vì cố tạo ra một “bước nhảy lớn”, giáo viên có thể thiết kế những bước nhỏ hơn.
4. Cho học sinh thời gian suy nghĩ trước khi yêu cầu phát biểu
Một thay đổi rất nhỏ trong cách đặt câu hỏi có thể tạo khác biệt lớn.
Thay vì:
“Ai biết đáp án?”
Hãy thử:
“Các em có 30 giây suy nghĩ và ghi ra một ý. Sau đó cô/thầy sẽ mời một vài bạn chia sẻ.”
Bây giờ học sinh không phải vừa suy nghĩ vừa cạnh tranh xem ai giơ tay nhanh nhất.
Các em có thời gian:
- hiểu câu hỏi;
- hình thành ý tưởng;
- kiểm tra lại suy nghĩ;
- chuẩn bị cách diễn đạt.
Đặc biệt với những học sinh ít nói, việc đã có vài từ khóa trên giấy giúp giảm đáng kể áp lực khi phát biểu.
Các em không còn cảm giác phải “nghĩ trực tiếp trước cả lớp”.
5. Dùng nguyên tắc: Nghĩ → Cặp đôi → Chia sẻ
Nếu yêu cầu phát biểu trước cả lớp là bước quá lớn, hãy tạo một bước trung gian.
Ví dụ, giáo viên đặt câu hỏi:
“Theo em, nguyên nhân quan trọng nhất dẫn đến sự kiện này là gì?”
Sau đó:
Bước 1 – Nghĩ
Mỗi học sinh tự suy nghĩ và ghi lại câu trả lời.
Bước 2 – Cặp đôi
Hai học sinh trao đổi câu trả lời với nhau.
Bước 3 – Chia sẻ
Một vài học sinh hoặc cặp đôi trình bày trước lớp.
Với một học sinh ít nói, điều quan trọng đã xảy ra ở bước 2.
Em vừa thử diễn đạt ý tưởng của mình trong một môi trường ít áp lực.
Khi đến bước 3, đó không còn là lần đầu tiên em nói câu trả lời.
6. Hãy tạo “nấc thang phát biểu” thay vì yêu cầu tất cả học sinh làm giống nhau
Có thể hình dung việc giao tiếp trước người khác như một chiếc thang:
Mức 1: Viết suy nghĩ của mình.
↓
Mức 2: Nói với một bạn.
↓
Mức 3: Chia sẻ trong nhóm 3–4 người.
↓
Mức 4: Trình bày một phần nhỏ thay mặt nhóm.
↓
Mức 5: Trả lời một câu hỏi ngắn trước lớp.
↓
Mức 6: Chủ động đặt câu hỏi hoặc phát biểu ý kiến.
↓
Mức 7: Thuyết trình trước lớp.
Không phải học sinh nào cũng cần bắt đầu ở cùng một bậc.
Một em đã thoải mái ở mức 5 có thể được khuyến khích tiến tới mức 6.
Một em đang rất ngại nói có thể bắt đầu ở mức 2.
Điều cần quan sát không phải:
“Em có nói nhiều bằng các bạn không?”
Mà là:
“Em có tiến thêm một bước so với chính mình trước đây không?”
7. Cho phép học sinh chuẩn bị trước những lần phát biểu đầu tiên
Có một cách đơn giản để giúp học sinh ít nói trải nghiệm thành công: đừng để lần phát biểu nào cũng hoàn toàn bất ngờ.
Trong lúc học sinh làm việc nhóm, giáo viên có thể đi quanh lớp và thấy một em có ý tưởng tốt.
Thay vì lát nữa bất ngờ gọi:
“Minh, em trình bày đi.”
Giáo viên có thể nói nhỏ trước:
“Ý này của em rất rõ. Một lát nữa cô muốn mời em chia sẻ phần này với lớp. Em có thể chuẩn bị khoảng hai câu nhé.”
Bây giờ học sinh biết:
- mình sẽ nói điều gì;
- khi nào mình có thể được gọi;
- giáo viên đánh giá ý tưởng đó là phù hợp.
Ba yếu tố này giúp giảm rất nhiều sự bất định.
Sau một số lần thành công, mức độ chuẩn bị trước có thể dần được giảm xuống.
8. Đừng biến một câu trả lời sai thành trải nghiệm đáng xấu hổ
Nếu muốn học sinh dám phát biểu, lớp học phải là nơi sai cũng an toàn.
Hãy tưởng tượng một học sinh hiếm khi giơ tay cuối cùng cũng thử.
Em trả lời sai.
Nếu giáo viên lập tức nói:
“Không đúng. Bạn khác?”
thì điều em có thể ghi nhớ không phải kiến thức vừa được sửa.
Điều em ghi nhớ có thể là:
“Lần sau tốt nhất đừng giơ tay.”
Thay vào đó, giáo viên có thể tìm phần hợp lý trong suy nghĩ của học sinh:
“Em đang đi đúng hướng ở chỗ này. Bây giờ chúng ta thử xem bước tiếp theo có cần điều chỉnh không.”
Hoặc:
“Đây là một cách suy nghĩ khá phổ biến. Có bạn nào muốn phát triển thêm từ ý của bạn không?”
Mục tiêu không phải giả vờ rằng mọi câu trả lời đều đúng.
Giáo viên vẫn cần sửa sai.
Nhưng chúng ta có thể sửa ý tưởng mà không khiến học sinh cảm thấy mình vừa thất bại trước cả lớp.
9. Khen điều học sinh có thể kiểm soát
Khi một học sinh vốn ít nói bắt đầu phát biểu, lời khen rất quan trọng.
Nhưng thay vì:
“Hôm nay em tự tin lắm!”
hãy thử cụ thể hơn:
“Hôm nay em đã chủ động giơ tay hai lần.”
Hoặc:
“Lúc chưa chắc câu trả lời, em vẫn thử giải thích cách em suy nghĩ. Đó là một tiến bộ tốt.”
Hoặc:
“Phần trình bày của em rõ hơn vì em nhìn vào các từ khóa thay vì đọc nguyên văn.”
Những lời phản hồi như vậy chỉ ra hành vi cụ thể mà học sinh có thể lặp lại.
Tự tin từ đó trở thành một kỹ năng có thể luyện tập, thay vì một đặc điểm mà một số người “có sẵn” còn những người khác thì không.
10. Đừng so sánh học sinh ít nói với những bạn hoạt ngôn
Một câu nói tưởng như để động viên:
“Em nhìn bạn An xem, bạn ấy lúc nào cũng mạnh dạn phát biểu.”
có thể tạo ra thông điệp hoàn toàn ngược lại:
“Muốn được xem là tự tin, mình phải trở thành giống bạn An.”
Nhưng đó không phải mục tiêu.
Một học sinh có thể nói ít nhưng mỗi lần nói đều có suy nghĩ.
Một học sinh có thể không thích thuyết trình nhưng làm việc nhóm rất tốt.
Một học sinh có thể không bao giờ trở thành người phát biểu nhiều nhất lớp nhưng vẫn đủ tự tin để đặt câu hỏi khi không hiểu, bảo vệ quan điểm khi cần và trình bày ý tưởng khi đến lượt mình.
Đó vẫn là sự tự tin.
11. Một thử thách nhỏ giáo viên có thể áp dụng trong 4 tuần
Nếu trong lớp có một học sinh học tốt nhưng rất ít phát biểu, giáo viên có thể thử đặt mục tiêu nhỏ thay vì yêu cầu em “tích cực hơn”.
Tuần 1: Nói với một người
Mỗi tiết, học sinh có ít nhất một lần trao đổi câu trả lời với bạn bên cạnh.
Tuần 2: Nói trong nhóm nhỏ
Khuyến khích em trình bày ít nhất một ý kiến trong hoạt động nhóm.
Tuần 3: Đại diện nhóm
Cho em trình bày một phần ngắn đã được chuẩn bị trước.
Chỉ cần 20–30 giây.
Tuần 4: Chủ động lên tiếng
Mục tiêu có thể rất nhỏ:
Một lần chủ động giơ tay, đặt câu hỏi hoặc đóng góp ý kiến trong tuần.
Không cần từ 0 lên 10.
Từ 0 lên 1 đã là tiến bộ.
12. Làm sao biết học sinh đang trở nên tự tin hơn?
Đừng chỉ đếm số lần giơ tay.
Hãy quan sát những tín hiệu nhỏ hơn.
Học sinh bắt đầu:
- nhìn lên khi giáo viên đặt câu hỏi;
- nói rõ hơn khi trao đổi theo cặp;
- dám nói “em chưa hiểu”;
- chủ động hỏi lại;
- đưa ra ý kiến khác với bạn;
- nhận nhiệm vụ trình bày trong nhóm;
- tiếp tục giải thích sau khi trả lời chưa chính xác;
- ít phụ thuộc vào việc học thuộc câu trả lời;
- dám thử dù chưa chắc mình đúng.
Đó đều có thể là dấu hiệu của sự tự tin đang được hình thành.
Tự tin không có nghĩa là trở thành người nói nhiều nhất lớp
Có những học sinh bước vào phòng và ngay lập tức bắt chuyện với mọi người.
Có những em thích quan sát trước.
Có em suy nghĩ bằng cách nói.
Có em phải suy nghĩ xong rồi mới muốn nói.
Không nhất thiết phải thay đổi những khác biệt đó.
Điều chúng ta cần giúp học sinh xây dựng là một niềm tin đơn giản:
“Mình không cần phải nói mọi lúc. Nhưng khi mình có điều cần nói, mình có thể lên tiếng.”
Một học sinh ít nói vẫn có thể trở thành một người giao tiếp tốt.
Một học sinh hướng nội vẫn có thể thuyết trình tốt, lãnh đạo nhóm tốt, đặt câu hỏi tốt và bảo vệ quan điểm của mình.
Vì vậy, khi một học sinh giỏi nhưng ngại phát biểu, có lẽ câu hỏi tốt nhất không phải:
“Làm sao để em ấy nói nhiều hơn?”
Mà là:
“Làm sao để tạo đủ những trải nghiệm nhỏ và an toàn để em ấy dần tin rằng tiếng nói của mình có giá trị?”
Khi điều đó xảy ra, giáo viên có thể không cần nhắc:
“Em phải tự tin lên.”
Học sinh sẽ dần tự mình bước lên tiếng.
